طرح توجیهی یا امکانسنجی(Feasibility Study) چیست و چگونه برای استارتاپها طرح توجیهی بنویسیم؟(مبحث 4 کسب و کار)

امکان سنجی یا مطالعات امکان سنجی یا همان طرح توجیهی یا FS، ارزیابی و تجزیه و تحلیل پتانسیل یک پروژه پیشنهادی است و بر اساس تحقیقات و مطالعاتی پایه ریزی شده‌است که روند تصمیم‌گیری را پشتیبانی کند.

یک مطالعه امکان سنجی، ارزیابی عملی بودن یک پروژه یا سیستم پیشنهادی است.

امکان سنجی (Feasibility Study) در واقع بررسی و ارزیابی قابلیت ها و امکان عملیاتی و تجاری سازی یک ایده یا یک طرح  کسب و کار است. خواه مربوط به راه اندازی خط تولید و تصویب رساندن یک لایحه در مجلس یا تجاری سازی کالا یا خدمات در داخل یا خارج از کشور باشد. این که رسیدن به فلان هدف در فلان نقطه در فلان زمان، امکان دارید یا نه، مقوله طرح توجیهی است. به ما کمک می کند که درک بهتر و واقع بینانه ای به مختصات زمانی و مکانی برای اجرا و عملیاتی کردن یک ایده یا طرح داشته باشیم.

یک مطالعه امکان سنجی، هدف عینی و منطقی، کشف نقاط قوت و ضعف یک کسب و کار موجود یا سرمایه گذاری پیشنهادی، فرصت ها وتهدیدات موجود در محیط طبیعی، منابع مورد نیاز برای پیاده سازی و در نهایت چشم انداز موفقیت است. در ساده ترین حالت، دو معیار برای قضاوت در مورد امکان سنجی هزینه های مورد نیاز و ارزش است که باید بدست آورد. یک مطالعه امکان سنجی به خوبی طراحی شده باید زمینه تاریخی کسب و کار یا پروژه، توضیحات محصول یا خدمات، صورت های حسابداری، جزئیات عملیات و مدیریت، تحقیقات بازاریابی و سایت ها، اطلاعات مالی، الزامات قانونی و تعهدات مالیاتی را فراهم کند. به طور کلی، مطالعات امکان سنجی قبل از توسعه فنی و پیاده سازی پروژه پیش می رود. یک مطالعه امکان سنجی پتانسیل پروژه برای موفقیت را ارزیابی می کند. بنابراین باید با یک رویکرد و هدفمند و بی طرفانه برای ارائه اطلاعات در مورد تصمیماتی که می تواند بر اساس آن انجام شود، انجام شود.

هدف از مطالعات طرح توجیهی این نیست که به سرمایه گذار بگوید که ایده کسب و کار شما، مقرون به صرفه هست یا خیر. این وظیفه سرمایه گذار و رهبران پروژه و صاحبان طرح و ایده است که بر اساس داده و طرح امکان سنجی که در اختیار آن ها قرار گرفته، تصمیم بگیرند. چون طرح امکان سنجی ، بی طرفانه و غیر متعصبانه  نگاشته می شود. به همین خاطر، تصمیم گیری، سخت ترین گام پس از مطالعه طرح امکان سنجی است. سازمان ها و شرکت ها و موسسات و استارتاپ ها، برای بررسی بسترهای عملیاتی کردن یا شدن طرح  و ایده و برنامه خود در نقاط مختلف ایران یا جهان، از مجموعه های حرفه ای در امکان سنجی استفاده می کنند و این نیاز خود را برون سپاری میکنند. یعنی فرآیند امکان سنجی نیز، مقوله ای است که می تواند برون سپاری شده و آن را به مشاوران و کارشناسان خبره و نخبه واگذار کرد. پیش از هر کاری، باید امکان سنجی شود. طرح توجیهی ، مقدم است بر نگارش طرح کسب و کار (Business Plan).

 اهداف مطالعات امکان سنجی

طرح‌های امکان سنجی با اهدافی به شرح ذیل، تهیه می‌گردند:

• به موسسات مالی
• جهت دریافت وام و تسهیلات
• معرفی طرح به سرمایه‌گذاران جدید
• اخذ مجوزها
• تلفیق شرکت ها
• و…

این مطالعات برای طرح‌ها و پروژه‌های ذیل عموما صورت می‌پذیرد:

• راه اندازی کارخانه‌های صنعتی و تولیدی
  • راه‌اندازی کسب و کارهای خدماتی و جدید
  • پروژه‌هایی که یک بار اتفاق می‌افتند مانند: پروژه‌های عمرانی
  • تصمیم گیری و انتخاب بین چند گزینه سرمایه‌گذاری

شرکت ها، سازمان ها، موسسات، اشخاص حقیقی، دولت ها، هلدینگ ها و سازمان های بین المللی، به منظور عملیاتی کردن طرح، ایده، برنامه و اهداف خود، نیاز دارند تا پیش از اقدام برای عملی کردن آن ها، امکان سنجی کنند تا بفهمند که هزینه اجرا و عملیاتی کردن فلان هدف سازمان یا برنامه در فلان نقطه ، چقدر است. اصلا ارزش دارد یا نه. اگر ارزش دارد، چقدر باید زمان و هزینه صرف کرد. آیا ارزش ریسک سرمایه انسانی و مادی دارد؟

مطالعات امکان سنجی که با مطالعات بازار آغاز می شود، ساده ترین شکل گزارش های طرح توجیهی بوده که مطابق با حساسیت سرمایه گذاران و بانک ها و صندوق های سرمایه گذاری و شتاب دهنده و کراد فاندر ها، انجام می شود تا به صورت جزیی تری، امکان عملیاتی کردن طرح یا ایده یا برنامه، مشخص شود.

مطالعات امکان سنحی، به مطالعات بازار هدف می پردازد. بررسی  می کند که برای تولید کالا یا خدمات یا اجرای فلان ایده و طرح و پروژه، چه بخشی از بازار داخل یا خارج، مناسب است. اثربخشی کدام بخش بازار برای عملیاتی کردن طرح یا ایده مناسب است. چه قشری از مشتریان مطلوب است. مطالعات امکان سنحی، به معرفی طرح و مطالعات تکنیکال نیز می پردازد و بررسی های مالی و اقتصادی را نیز ضمیمه آنالیز خود می کند.

یعنی در مطالعات امکان سنجی ، خواه برای اکتشاف نفت و گاز باشد خواه برای تولید صنایع دستی یا ساخت گلخانه هیدروپوینک ، بایستی پیوست مالی و اقتصادی نیز در اختیار خواننده قرار بگیرد و مستدل و مستند باشد.

در واقع مطالعات امکان سنجی را باید نوعی روش تحقیق (research methodology) در علوم مهندسی و مدیریت دانست که بخش هایی را شامل می شود:

• فرآیند کنترل و شناخت مساله به صورت دقیق: دنبال چی هستیم؟
• شناسایی اهداف: بررسی فرصت ها و تهدید ها (SWOT ANALYSIS)
• تشریح موقعیت فعلی: کجا قرار داریم؟
• تشریح هزینه ها: چقدر داریم و باید اختصاص دهیم؟
• شناسایی درآمد ها و بررسی منافع: به کجا می رسیم؟
• شناسایی سود
• آنالیز طرح /پروژه با اعداد و ارقام

مخفف TELOS اشاره به پنج زمینه امکان سنجی فنی، اقتصادی، حقوقی، عملیاتی و برنامه ریزی است.

مطالعات امکان سنجی شامل مباحث زیر است:

• امکان سنجی فنی: در این مرحله منابع فنی مورد نیاز برای انجام پروژه برآورد و بررسی می‌شوند.
• امکان سنجی اقتصادی:بررسی اینکه آیا پروزه مذکور، سودآور است یا خیر. در این مرحله هزینه‌ها، سود و منافع حاصل از اجرای پروژه بررسی می‌شوند.
• امکان سنجی حقوقی:بررسی اینکه انجام پروژه مورد نظر با الزامات قانونی مغایرتی نداشته باشد. به عنوان مثال، یک سیستم پردازش داده لازم است با سیاست‌های حفاظت اطلاعات منطقه همخوانی داشته باشد.
• امکان سنجی عملیاتی
• امکان سنجی سیستمی
• امکان‌سنجی زمانی: در این مرحله زمان انجام پروژه تخمین زده می‌شود و برای آن برنامه‌ریزی منایع می‌شود. اگر مدت زمان اجرای پروژه

بسیار طولانی باشد و نتواند اهداف مورد نظر را تأمین کند، انجام پروژه توجیه پذیر نیست با شکست مواجه می‌شود.

• امکان‌سنجی اجتماعی: در این مرحله مزایا و هزینه هایی که پروژه بر اشخاص ثالث تحمیل می نماید مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد.

امکان‌سنجی درباره امکان‌پذیر بودن موضوع‌ها بحث می‌کند. مطالعات امکان‌سنجی، پس از مرحله پیدایش طرح و تعریف چارچوب کلی آن از لحاظ مشخصات کلیات اولیه محصول، ظرفیت تولید و میزان سرمایه‌گذاری انجام می‌شود. این مطالعات بنا به نیاز و درخواست کارفرما، در سطوح مختلفی از جزئیات پروژه می‌تواند وارد شود. مطالعات امکان‌سنجی شامل فصل‌های زیر می‌باشد: گزارش سابقه متقاضی، مطالعات بازار، مطالعات فنی، نتایج نرم‌افزار کامفار، بررسی‌های مالی.

در سال 1983، اولین نسل از مدل رایانه برای تجزیه و تحلیل امکان سنجی گزارش (COMFAR)، یک ابزار محاسبه برای تجزیه و تحلیل مالی سرمایه گذاری، آزاد شد. از آن زمان، این برنامه نرم افزاری سازمان ملل متحد (UNIDO) برای حمایت از ارزیابی اقتصادی پروژه ها نیز توسعه یافته است. کارشناس COMFAR به عنوان کمک در تجزیه و تحلیل پروژه های سرمایه گذاری در نظر گرفته شده است.

ماژول اصلی این برنامه اطلاعات مالی و اقتصادی را می پذیرد، بیانیه های مالی و اقتصادی و نمایش های گرافیکی را تولید می کند و ارزیابی عملکرد را محاسبه می کند. ماژول های اضافی در روند تحلیلی کمک می کنند.

هزینه های بالقوه وارزش افزوده روش های تحلیل اقتصادی توسط یونیدو در برنامه گنجانده شده است و روش های موسسات توسعه بین المللی بزرگ قابل تنظیم است. این برنامه برای تجزیه و تحلیل سرمایه گذاری در پروژه های جدید و گسترش و یا بازسازی شرکت های موجود به عنوان مثال در مورد پروژه های بازپرداخت قابل استفاده است. برای سرمایه گذاری مشترک، چشم انداز مالی هر شریک یا کلاس سهامدار را می توان توسعه داد. تجزیه و تحلیل را می توان تحت فرض های مختلف در مورد تورم، تغییر ارزش پول و افزایش قیمت ها انجام می شود.

مراحل مهم مطالعه امکان سنجی:

هنگام انجام مطالعه امکان سنجی، 7 مرحله زیر الزامی می باشد.

گام اول، انجام یک تحلیل مقدماتی:

با تشریح برنامه خود شروع کنید. شما باید روی یک نیاز ناخواسته متمرکز شوید، بازاری که در آن تقاضا بیشتر از عرضه است و این که محصول یا خدمات دارای مزیت مشخصی باشد. سپس باید مشخص کنید که آیا موانع برای پاک کردن آنها خیلی زیاد است (یعنی خیلی گران است، قادر به بازار کارآمد و غیره نیست.

گام دوم، تهیه صورت حساب درآمد پیش بینی شده:

این مرحله شما را مجبور به پیش بینی می کند. از آنچه انتظار دارید درآمد حاصل از پروژه باشد شروع کنید و سپس برای دست یابی به آن هدف چه سرمایه گذاری لازم است. این پایه و اساس صورت درآمد است. مواردی که در اینجا باید مورد توجه قرار گیرد شامل خدمات مورد نیاز و چقدر هزینه آنها، هرگونه تعدیل درآمدی مانند بازپرداخت و غیره می باشد.

گام سوم، بررسی بازار یا انجام تحقیقات بازار:

این مرحله برای موفقیت مطالعه امکان سنجی شما مهم است، بنابراین آن را تا حد امکان کامل انجام دهید. این بسیار مهم است که اگر سازمان شما منابع لازم برای انجام کار مناسب را نداشته باشد، استخدام یک شرکت خارجی برای انجام این کار سودمند است. تحقیقات بازار قصد دارد واضح ترین تصویر از درآمدی را که واقعا از پروژه انتظار دارید، داشته باشد. مواردی که باید در نظر بگیرید تاثیر جغرافیایی در بازار، جمعیت شناسی، تجزیه و تحلیل رقبا، ارزش بازار و سهم شما چیست و اگر بازاری برای گسترش باز باشد (یعنی پاسخ به پیشنهاد شما).

گام چهارم، برنامه ریزی سازمان تجارت و عملیات:

پس از پایان کار مراحل قبلی، زمان آن رسیده است که سازماندهی و فعالیت های سرمایه گذاری برنامه ریزی شده را تنظیم کنید. این یک تلاش سطحی و گسترده نیست. این باید دقیق باشد و شامل هزینه های راه اندازی، سرمایه گذاری های ثابت و هزینه های عملیاتی شود. این هزینه ها مواردی مانند تجهیزات، روش های تجاری، املاک و مستغلات، پرسنل، در دسترس بودن عرضه، سربار و غیره را در بر می گیرد.

گام پنجم، ترازنامه روز افتتاحیه را آماده کنید:

این مرحله شامل برآوردی از دارایی ها و بدهی ها است که باید تا حد امکان دقیق باشد. برای انجام این کار، لیستی ایجاد کنید که شامل کالا، منبع، هزینه و بودجه در دسترس باشد. تعهدات در نظر گرفتن مواردی از قبیل لیزینگ یا خرید زمین، ساختمان و تجهیزات، تامین اعتبار برای دارایی ها و حساب های دریافتنی است.

گام ششم، مرور داده ها:

همه مراحل گفته شده در بالا مهم هستند، اما بررسی و تجزیه و تحلیل از اهمیت ویژه ای برخوردار است تا اطمینان حاصل شود که همه چیز همان طور که باید باشد و هیچ چیز نیاز به تغییر و تغییر نخواهد داشت. بنابراین، یک لحظه نگاهی بیندازید که یک بار آخرین بار به کار خود بپردازید. مراحل قبلی خود مانند صورت درآمد را مجددا بررسی کنید و آن را با هزینه ها و بدهی های خود مقایسه کنید. آیا هنوز واقع بینانه است؟ همچنین این زمان برای فکر کردن در مورد ریسک، تجزیه و تحلیل و مدیریت است و هرگونه برنامه اضطراری را ارائه می دهیم.

گام هفتم، تصمیم Go/No-Go بگیرید:

شما اکنون در حال تصمیم گیری در مورد امکان پذیر بودن این پروژه هستید یا نه. به نظر می رسد ساده است، اما تمام مراحل قبلی که ما به این لحظه تصمیم گیری منتهی می شویم. دو مورد دیگر که باید قبل از انجام این انتخاب باینری مورد توجه قرار بگیرد این است که آیا این تعهد ارزش وقت، تلاش و پول را دارد یا خیر، آیا با اهداف استراتژیک سازمان و آرزوهای بلند مدت مطابقت دارد.

بهترین روش ها برای یک مطالعه امکان سنجی:

• از قالب ها/ ابزار ها/ نظرسنجی ها یا هرگونه داده و فناوری که اهرم به شما می دهد استفاده کنید.
• برای دریافت بازخورد از ذینفعان مناسب درگیر شوید.
• برای تحقیقات بیشتر در مورد مجموعه داده های خود از تحقیقات بازار استفاده کنید.
• تکالیف خود را انجام داده و از آنها سوال کنید تا اطمینان حاصل کنید که داده های شما خوب است.